Endüstriyel Simbiyoz Faaliyetleri Gelişiminde Yakınlık Bileşenlerinin Rolü: Eskişehir Organize Sanayi Bölgesi Örneği

Döngüsel ekonomiye dayalı endüstriyel simbiyoz faaliyetleri, sanayi kümelerinin olumsuz çevresel etkilerinin azaltılması ve sürdürülebilir bölgesel kalkınmanın desteklenmesi açısından önemli fırsatlar sunmaktadır. Türkiye’de, temiz üretim ve eko-verimlilik hedeflerine öncelik veren 10. Kalkınma Planı’nın ardından, 11. Kalkınma Planı’nda da endüstriyel simbiyoz uygulamaları destek programları arasına alınmış ve bu tür iş birliklerinin kamu eliyle teşvik edilmesi hedeflenmiştir. Literatürde, endüstriyel simbiyoz ilişkilerinin gelişimi; aktörler arası etkileşimler, yığılma dışsallıkları, kurumsal, organizasyonel ve teknik koşullar çerçevesinde ele alınmaktadır. Çevresel ekonomik coğrafya alanında ise, atık alışverişine dayalı ilişkilerin oluşumunda yakınlık (proximity) kavramı öne çıkmakta; coğrafi, sosyal, bilişsel, organizasyonel ve kurumsal boyutlardaki yakınlıkların bu süreçteki rolü tartışılmaktadır. Bu kuramsal yaklaşımdan hareketle, çalışmada Türkiye’de endüstriyel simbiyozun gelişiminde yerel dinamiklerin ve yakınlık faktörlerinin etkisi, Eskişehir Organize Sanayi Bölgesi örneği üzerinden incelenmiştir. Bölgedeki firmalar arasında gerçekleşen yan ürün alışverişi, sosyal ağ analizi ile değerlendirilmiş; ilişkilerin yapısı ortaya konmuştur. Ayrıca, simbiyoz ilişkilerini etkileyen unsurlar yarı yapılandırılmış mülakatlar yoluyla araştırılmıştır. Bulgular, firmalar arası simbiyotik iş birliklerinin gelişiminde coğrafi yakınlık, teknik yetkinlik ve piyasa bilgisi benzerlikleri, karşılıklı ekonomik faydalar, yasal düzenlemeler ve kolaylaştırıcı kurumların önemli roller oynadığını göstermektedir. Yığılma ekonomisinin sunduğu avantajların yanında, yan ürün alışverişi firmaların teknoloji kullanımı ve yenilikçilik kapasiteleriyle de doğrudan ilişkilidir. Bu yetkinliklerin geliştirilmesinde ve döngüsel ekonomiyi destekleyecek faaliyetlerin artmasında kamu yatırımları ve projeleri de kritik bir rol üstlenmektedir.

Anahtar Kelimeler: Döngüsel ekonomi, endüstriyel ekoloji, endüstriyel simbiyoz, sürdürülebilir bölgesel gelişme, Türkiye.

The Role of Proximity Components in the Development of Industrial Symbiosis Activities: The case of Eskişehir Organised Industrial Zone

Industrial symbiosis activities based on circular synergies offer significant opportunities to mitigate the negative environmental impacts of industrial clusters and to promote sustainable regional development. Following the implementation of Turkey's 10th Development Plan, which prioritized cleaner production and eco-efficiency in the industrial sector, the 11th Development Plan also included support for industrial symbiosis initiatives. There is growing recognition of the importance of public support for such collaborative efforts. The literature identifies several factors influencing the development of industrial symbiosis, including environmental conditions, agglomeration externalities, and institutional, organizational, and technical factors. Within the field of environmental economic geography, the concept of proximity is used to explain how geographical, social, cognitive, organizational, and institutional closeness fosters symbiotic relationships and interfirm linkages. Grounded in this theoretical framework, this study examines how local dynamics and proximity support industrial symbiosis in the Eskişehir Organized Industrial Zone. Social network analysis is used to map interfirm connections and identify relationship structures. In addition, semi-structured interviews are conducted to explore the factors influencing the establishment of symbiotic collaborations. The findings suggest that industrial symbiosis is supported by geographical proximity, shared technical capabilities and market knowledge, mutual economic benefits, legal regulations, and the involvement of enabling institutions. Beyond agglomeration economies, by-product exchange is also linked to firms’ technological capabilities and innovative potential. Moreover, public investments and development projects play a crucial role in enhancing these capabilities and expanding circular economy practices.

Keywords: Circular economy, industrial ecology, industrial symbiosis, sustainable regional development, Turkey.