Türkiye’deki Kent Merkezlerinin Etki Alanlarının Reilly Çekim Modeli ile Analizi: 1970–2020 Dönemi

Bu çalışma, Türkiye’deki kent merkezlerinin karşılıklı ticari ilişkilerinden kaynaklanan etki alanlarını Reilly’nin çekim modeli çerçevesinde analiz etmeyi amaçlamaktadır. Kentlerin etki alanlarının zamansal değişimini inceleyen araştırma, bu belirlemeyi Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ortamında, ters mesafe ağırlıklı enterpolasyon yöntemi ile gerçekleştirmektedir. Bu yönüyle çalışma, literatürdeki benzer araştırmalardan yöntemsel olarak ayrışmaktadır. Reilly’nin Newton’un evrensel çekim modelinden esinlenerek geliştirdiği model, 1970 yılından itibaren onar yıllık periyotlarla Türkiye kentlerinin etki alanlarını belirlemek amacıyla uygulanmıştır. Süreç analizi yaklaşımının tercih edilmesindeki temel neden, toplumsal ve mekânsal dönüşümlerin sağlıklı bir biçimde izlenebilmesi için uzun dönemli bir veri setine ihtiyaç duyulmasıdır. Çalışmada kullanılan temel değişkenler; 1970, 1980, 1990, 2000, 2010 ve 2020 yıllarına ait kent nüfusları ile il merkezleri arasındaki karayolu mesafeleridir. Elde edilen bulgular, Türkiye’deki kurumsal yapıdaki ve sosyo-ekonomik yaklaşımlardaki değişimlerin mekânsal düzleme yansımalarını göstermesi bakımından dikkate değerdir. Zaman içinde kentleşme dinamiklerinde gözlemlenen en çarpıcı eğilimler; büyük kent merkezlerinin etki alanlarında belirgin bir yoğunlaşma, Anadolu’daki orta ölçekli kentlerin bazıları açısından ise etki kaybıdır. Özellikle İstanbul’un etki alanındaki sürekli artış, Türkiye’deki dengesiz kalkınma stratejilerinin mekânsal bir yansıması olarak değerlendirilebilir. İstanbul’un ardından gelen diğer büyük kentlerin de etki alanlarını genişlettiği, Reilly modeli aracılığıyla nicel olarak ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler: Karayolu ulaşımı, kentlerin etki alanı, Reilly çekim modeli, Türkiye.

Analysis of Urban Influence Sphere in Türkiye through the Reilly Gravity Model: The Period of 1970–2020

This study aims to analyze the spheres of influence of urban centers in Türkiye within the framework of Reilly's gravity model. Examining the temporal variation of urban spheres of influence, the research determines this using a geographic information systems environment and an inverse distance-weighted interpolation method. In this respect, the study differs methodologically from similar research in the literature. Reilly's model, inspired by Newton's model of universal gravitation, has been applied in ten-year intervals since 1970 to determine the spheres of influence of Turkish cities. The main reason for choosing the process analysis approach is the need for a longterm data set to accurately monitor social and spatial transformations. The main variables used in the study are urban populations and road distances between provincial centers for the years 1970, 1980, 1990, 2000, 2010, and 2020. The findings are noteworthy in that they demonstrate the spatial reflections of changes in institutional structures and socio-economic approaches in Türkiye. The most striking trends observed in urbanization dynamics over time are a significant concentration of influence in the spheres of influence of large urban centers and a loss of influence for some medium-sized cities in Anatolia. The continuous increase in İstanbul's sphere of influence, in particular, can be seen as a spatial reflection of unbalanced development strategies in Türkyie. The Reilly model has quantitatively demonstrated that other major cities, following Istanbul, have also expanded their spheres of influence.

Keywords: Road transport, urban influence sphere, Reilly law of gravitaion, Türkiye.