Türkiye’deki Kentsel Sit Alanlarına Yönelik Doku ve Morfoloji Temelli Bir Tipoloji Çalışması

Anadolu coğrafyası, barındırdığı zengin kentsel miras ile öne çıkmakla birlikte, bu mirasın en önemli bileşenleri olan kentsel sit alanları koruma uygulamalarında genellikle tek bir kategoride ele alınmaktadır. Bu durum, her biri özgün coğrafi ve tarihsel koşulların ürünü olan tarihi kent dokularının kendilerine has kimliklerinin zarar görmesi riskini taşımaktadır. Bu çalışma, Türkiye'deki kentsel sit alanlarının standart koruma yaklaşımlarının ötesinde, morfolojik çeşitliliklerini temel alan bir sınıflandırma geliştirilmesini amaçlamaktadır. Bu hedef doğrultusunda, Türkiye'nin yedi coğrafi bölgesinden seçilen 35 kentsel sit alanı; topografik yapı, yol ağı morfolojisi, kentsel doku yoğunluğu, yapı-boşluk oranı ve sınır geçirgenliği olmak üzere beş temel metrik üzerinden sayısal analizlere tabi tutulmuştur. Araştırmanın bulguları, topografyanın kentsel formun ana belirleyicisi olduğunu ve bu etkinin özellikle yol ağı karakterinde kendini gösterdiğini ortaya koymuştur. Analizler sonucunda, düz arazilerde gelişen "Planlı ve Yoğun Ova/Plato Kentleri"; engebeli arazilere sıkışmış "Organik ve Yoğun Geleneksel Merkezler"; doğal peyzajla bütünleşmiş "Organik ve Seyrek Yamaç/Vadi Yerleşimleri" ve karmaşık yapılara sahip "Hibrit Bölgesel Merkezler" olmak üzere dört ana morfolojik tip tanımlanmıştır. Bu tipoloji, her bir dokunun özgün yapısal mantığını ortaya koyarak, plancı ve kanun yapıcılara tek tip müdahaleler yerine bağlama duyarlı, esnek ve etkili koruma stratejileri geliştirmeleri için bilimsel bir altlık sunmaktadır. Çalışma, morfolojik analizin, kentsel mirasın korunmasında güçlü bir analitik ve yönlendirici araç olabileceğini göstermektedir. Bu bağlamda, özgün dokuların tespiti koruma süreçlerine doğrudan ve yapıcı bir katkı sağlayacaktır.

Anahtar Kelimeler: Kentsel morfoloji, kentsel sit alanı, koruma amaçlı imar planı, tipoloji

A Texture and Morphology-Based Typology Study for Urban Conservation Areas in Türkiye

Although the Anatolian geography is distinguished by its rich urban heritage, urban conservation areas, the most crucial components of this heritage, are often treated as a single category in conservation practices. This situation carries the risk of damaging the unique identities of historic urban fabrics, each of which is the product of distinct geographical and historical conditions. This study aims to develop a classification for urban conservation areas in Türkiye based on their morphological diversity, going beyond standard conservation approaches. To this end, 35 urban conservation areas selected from Türkiye's seven geographical regions were subjected to quantitative analysis based on five fundamental metrics: topographic structure, road network morphology, urban fabric density, building-to-void ratio, and boundary permeability. The research findings reveal that topography is the primary determinant of urban form, with its influence being particularly evident in the character of the road network. As a result of the analysis, four main morphological types have been identified: "Planned and Dense Plain/Plateau Cities" developed on flat terrain; "Organic and Dense Traditional Centers" confined to rugged areas; "Organic and Sparse Hillside/Valley Settle-ments" integrated with the natural landscape; and "Hybrid Regional Centers" with complex structures. By revealing the unique structural logic of each fabric, this typology provides a scientific foundation for planners and decision-makers to develop contextsensitive, flexible, and effective conservation strategies, rather than one-size-fits-all interventions. The study demonstrates that morphological analysis can be a powerful analytical and guiding tool for the conservation of urban heritage.

Keywords: Urban morphology, urban conservation area, conservation planning, typology