Mekân, Toplum ve Kimlik Ekseninde Mahallenin Dönüşen Anlamı

Osmanlı Dönemi'nden günümüze mahalleler, “bireylerin sosyal ilişkilerini şekillendiren”, “aidiyet duygusunu pekiştiren” ve “kent dokusunun temel bileşenlerinden” biri olarak önemini korumuştur. Kentleşme süreçlerinde meydana gelen dönüşüm-ler ve modernleşme dinamikleri mahalle kültüründe değişimlere yol açsa da, “mahalle” olgusu toplumsal bağların korunmasında, ortak değerlerin sürdürülmesinde ve yerel kimliğin inşasında belirleyici bir unsur olmaya devam etmektedir. Bu bağlamda mahalle, yalnızca bir yerleşim alanı olmanın ötesinde, toplumsal dayanışmayı güçlendiren, kültürel sürekliliği sağlayan ve kentsel kimliğin oluşumunda merkezi bir rol oynayan bir yapı olarak ele alınmaktadır. Bu çalışmada Osmanlı kentlerindeki cemaat temelli mahalle düzeninden başlayarak, Cumhuriyet’in kuruluşu ile ortaya çıkan merkeziyetçi planlama anlayışı, 1950 sonrası “hızlı kentleşme süreci”, 1980’lerle birlikte “neoliberal politikaların” etkisi ve 2000’li yıllarda yoğunlaşan “kentsel dönüşüm” uygulamaları çerçevesinde mahallenin biçimsel ve anlam bakımından geçirdiği değişimler incelenmiştir. Dolayısıyla bu çalışmada mahalle kavramı tarihsel bir perspektifle ele alınarak, mahallenin mekânsal (fiziksel yapı, planlama, kent dokusu) ve toplumsal (komşuluk ilişkileri, aidiyet, kimlik) boyutlarda geçirdiği evrimin ve dönüşümün açıklanması amaçlanmaktadır. Sonuç olarak, Osmanlı Dönemi'nde dinî ve toplumsal değerlerin şekillendirdiği, dayanışma temelli bir yerleşim birimi olarak varlık gösterirken, modernleşme, sanayileşme ve kentleşme süreçleriyle birlikte mahalle; fiziksel yapısının yanında toplumsal ilişkiler, toplumsal hafıza ve kimlik bakımından önemli dönüşümler geçirmiştir.

Anahtar Kelimeler: Mahalle, kentsel dönüşüm, kentsel yerleşim alanı, peyzaj değişimi.

The Transforming Meaning of the Neighborhood in Terms of Space, Society, and Identity

From the Ottoman period to the present, neighborhoods have retained their importance as “one of the fundamental components of the urban fabric”, “shaping individuals' social relationships” and “reinforcing the sense of belonging.” Although transformations in urbanization processes and modernization dynamics have led to changes in neighborhood culture, the “neighborhood” phenomenon continues to be a decisive factor in preserving social bonds, sustaining shared values, and constructing local identity. In this context, the neighborhood is considered not only as a residential area but also as a structure that strengthens social solidarity, ensures cultural continuity, and plays a central role in the formation of urban identity. This study examines the community-based neighborhood order in Ottoman cities, the centralist planning approach that emerged with the founding of the Republic, the “rapid urbanization process” after 1950, the impact of “neoliberal policies” in the 1980s, and the “urban transformation” practices that intensified in the 2000s. Therefore, this study approaches the concept of the neighborhood from a historical perspective, aiming to explain the evolution and transformation of the neighborhood in spatial (physical structure, planning, urban fabric) and social (neighborhood relations, belonging, identity) dimensions. Consequently, while the neighborhood existed as a solidarity-based settlement shaped by religious and social values during the Ottoman period, in the modern era, it has undergone significant changes in terms of its physical structure, planning, and urban fabric.

Keywords: Neighborhood, urban transformation, urban residential area, landscape change.