UNESCO Dünya Mirası Programının Gelişimi İçinde İstanbul Kararlarının Dönüşümü

Bu çalışma, İstanbul’un Tarihi Alanlarının 1985 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne kaydedilmesinden 2025 yılına dek Dünya Mirası Komitesi tarafından alınan kararların sistematik içerik analizine dayanarak alanın korunma durumuna ilişkin bütüncül bir değerlendirme sunmaktadır. Değerlendirme, UNESCO’nun yarım yüzyılı aşan kurumsal mirası, uluslararası koruma kuramındaki paradigma değişimleri ve Dünya Mirası programının uygulama rejimlerinde gözlenen yapısal dönüşümler bağlamında konumlandırılmaktadır. 1985–2025 döneminde İstanbul’a ilişkin kabul edilen 27 kararın incelenmesi, Komite’nin müdahale ve izleme önceliklerinin yedi tematik eksende yoğunlaştığını göstermektedir: koruma ve yönetim planlaması; koruma ve restorasyon müdahaleleri; mega projeler ve kentsel yenileme süreçleri; büyük ölçekli ulaşım ve altyapı yatırımları; Tehlike Altındaki Dünya Mirası Listesi’ne yönelik risk parametreleri; izleme raporları, miras etki değerlendirmeleri ve olağanüstü evrensel değer; kapasite geliştirme ve mali destek mekanizmaları. Bu tematik yapıların zamansal dağılımı, 2004 ve 2012’nin kritik kurumsal kırılma noktaları olduğunu göstermiş ve dönemlendirme 1985–2003, 2004–2012 ve 2013–2025 şeklinde yapılandırılmıştır. Dönem analizleri, özellikle son evreye ait kararların, etkin korumanın sürdürülebilirliği için yönetim planının yönetişim kapasitesinin güçlendirilmesini, etki değerlendirmelerinin metodolojik tutarlılıkla uygulanmasını, büyük ölçekli projelerde miras değerlerinin öncelikli karar kriteri olarak ele alınmasını ve müdahale süreçlerinde uluslararası normatif çerçeveye uyumun zorunlu olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler: Alan yönetimi, miras etki değerlendirmesi, UNESCO Dünya Mirası programı, üstün evrensel değer.

The Transformation of Decisions on Istanbul within the Evolution of the UNESCO World Heritage Programme

This study provides a comprehensive assessment of the conservation status of the Historic Areas of Istanbul through a systematic content analysis of the decisions adopted by the UNESCO World Heritage Committee between the property’s inscription in 1985 and the year 2025. The assessment is situated within UNESCO’s institutional legacy of more than five decades, the paradigm shifts in international conservation theory, and the structural transformations observed in the operational modalities of the World Heritage programme. The examination of the 27 decisions pertaining to Istanbul demonstrates that the Committee’s monitoring and intervention priorities are articulated across seven thematic domains: conservation and management planning; conservation and restoration interventions; mega-projects and urban renewal processes; large-scale transportation and infrastructure developments; risk parameters associated with potential inscription on the List of World Heritage in Danger; monitoring reports, heritage impact assessments, and Outstanding Universal Value; and capacity-building and financial assistance mechanisms. The temporal pattern of these themes identifies 2004 and 2012 as critical institutional turning points, informing the periodisation of 1985–2003, 2004–2012, and 2013–2025. These periodic analyses indicate that ensuring effective and sustainable conservation requires strengthening the governance capacity of the management plan, applying impact assessments with methodological rigour, prioritising heritage values in the evaluation of large-scale projects, and adhering strictly to the international normative frameworks guiding conservation practice.

Keywords: Site management, heritage impact assessment, UNESCO World Heritage programme, outstanding universal value.